Dokarmianie i zimowanie pszczół
Choć sezon pszczeli rozpoczyna się z przyjściem wiosny, to zima ma kluczowe znaczenie dla dobrostanu pszczół. Należy wtedy zadbać o spokój owadów oraz o odpowiedni pokarm, który pozwoli im przetrwać chłodne temperatury. Z tego poradnika dowiesz się, jak i kiedy dokarmiać pszczoły. Poznasz również metody wspierania ich zimą, aby były zdrowe i pracowite w czasie trwania sezonu.
Dlaczego trzeba dokarmiać pszczoły?
Zimowanie pszczół to jeden z najważniejszych momentów w cyklu życia pszczelej rodziny. Od tego, w jakim stanie pszczoły będą w zimie, zależy ich przetrwanie do wiosny, a tym samym dalsze funkcjonowanie pasieki. Pszczoły miodne, jako owady społeczne, zimują w postaci tzw. kłębu zimowego. Jest to zwarta grupa, która ogrzewa się nawzajem i żyje wyłącznie dzięki zgromadzonym wcześniej zapasom pokarmu. Jeśli tych jest zbyt mało, pszczoły po prostu nie przetrwają.
Ciekawostka – pszczoły nie zasypiają na zimę. Tworzą kłąb, w którym utrzymują temperaturę od 15 do 20⁰C.
Jesienią, gdy kończy się okres kwitnienia większości roślin, pszczoły odczuwają brak zasobów pokarmowych – nektaru i pyłku. W naturalnych warunkach powinny zgromadzić zapasy z późno kwitnących roślin: wrzosów, nawłoci czy roślin uprawnych (np. gryki). Jednak ze względu na zmiany klimatu, masowe rolnictwo i opryski coraz trudniej o podobny, wartościowy pokarm. Dlatego planowe i świadome dokarmianie to nie tylko pomoc, ale wręcz obowiązek każdego pszczelarza chcącego zapewnić swojej pasiece szansę na przetrwanie zimy i udany start w kolejnym sezonie.
Objawy głodu u pszczół
Objawy głodu w ulu to m.in. osłabienie rodziny, niepokój pszczół, puste plastry i brak czerwiu. Pszczoły stają się mniej aktywne, a ich zachowanie zaczyna być chaotyczne. W skrajnych przypadkach dochodzi do całkowitego osypu, czyli śmierci całej rodziny. Niedobory prowadzą również do osłabienia układu odpornościowego pszczół, co zwiększa ich podatność na choroby i pasożyty.
Kiedy zacząć dokarmianie pszczół na zimę?
Optymalny czas na rozpoczęcie dokarmiania to koniec sierpnia i początek września – zależnie od warunków pogodowych i lokalizacji pasieki. W tym okresie pszczoły są jeszcze aktywne, zdolne do pobierania pokarmu i jego magazynowania. To także czas, kiedy w ulu pojawiają się ostatnie pokolenia pszczół zimowych. Są to silne, długowieczne osobniki, które muszą przetrwać do wiosny i zapewnić start nowej rodzinie. Dokarmianie później niż we wrześniu może być ryzykowne – niskie temperatury ograniczają aktywność pszczół oraz możliwość przerobienia syropu cukrowego na zapasy.
Na początku zimy pszczela rodzina zjada niewiele pokarmu – od października do stycznia zużywa ok. 3,5 kg zapasów. To tyle samo, ile owady spożywają w lutym i marcu, gdy wzrasta ich aktywność i zapotrzebowanie energetyczne. Dlatego tak istotne jest, by już na początku zimowli zapewnić pszczołom spokój i stabilne warunki. Wszelkie zakłócenia, np. wynikające ze zbyt późnego dokarmiania, negatywnie wpływają na ich przetrwanie. Równie ważne jest odpowiednie ocieplenie i wentylacja ula – utrzymują właściwy mikroklimat i chronią pszczoły przed stresem.
Rodzaje pokarmu dla pszczół
Zależnie od pory roku, kondycji pszczelej rodziny oraz celu dokarmiania pszczelarze stosują różne rodzaje pokarmu, głównie węglowodanowy i białkowy. Każdy z nich pełni inną funkcję i musi być podawany w odpowiednim czasie oraz formie.
Syrop cukrowy
Najczęściej stosowanym pokarmem dla pszczół w okresie późnego lata i wczesnej jesieni jest syrop cukrowy. Przygotowuje się go z białego cukru buraczanego lub trzcinowego i wody. Ma odpowiednią gęstość i umożliwia pszczołom łatwe przerobienie na zapasy zimowe. Jest w pełni trawiony, nie powoduje chorób ani obciążeń układu pokarmowego.
Ciasto cukrowe
Ciasto cukrowe to pokarm stały podawany głównie zimą i wczesną wiosną, kiedy temperatura uniemożliwia pszczołom pobieranie syropu. Ma postać plastycznej masy i zawiera glukozę oraz fruktozę – łatwo przyswajalne cukry proste, których trawienie nie wymaga dużego wysiłku. Ciasto podaje się bezpośrednio nad kłębem pszczelim. Najczęściej stosuje się do tego woreczki foliowe lub opakowania z tworzywa, z niewielkimi otworami, przez które owady mogą pobierać pokarm.
Pokarm białkowy
Oprócz cukru pszczoły potrzebują białka, zwłaszcza w okresie wychowu czerwiu i budowania odporności rodziny. Naturalnym źródłem protein jest pierzga – sfermentowany pyłek kwiatowy zmagazynowany w komórkach plastrów. W warunkach niedoboru pyłku lub osłabionej rodziny pszczelarze podają specjalne ciasta pyłkowe albo produkty z dodatkiem drożdży i białka mleka w proszku. Tego typu pokarmy wspomagają rozwój młodych pszczół, zwiększają ilość czerwiu oraz poprawiają ogólną kondycję rodziny. Pokarm białkowy stosuje się głównie wczesną wiosną bądź pod koniec zimy.
Oferta OBI:
Sposoby podawania pokarmu pszczołom
Dokarmianie pszczół wymaga nie tylko wiedzy o tym, co podawać, ale też jak to robić. Sposób aplikacji pokarmu wpływa na jego dostępność, bezpieczeństwo rodzin pszczelich i skuteczność całego procesu. Prawidłowe techniki podawania pokarmu minimalizują ryzyko rabunków, pleśni, chorób czy wychłodzenia ula.
Rodzaje karmników dla pszczół:
karmniki ramkowe – montuje się je wewnątrz ula, na miejscu jednej z ramek. Są dobrze izolowane i nie wpływają na temperaturę w gnieździe. Sprawdzają się przy dokarmianiu jesiennym. Chronią przed rabunkami i służą do podawania zarówno syropu, jak i ciasta;
karmniki powałkowe (nadramkowe) – instalowane nad gniazdem, pod daszkiem ula. Polecane do szybkiego podania większej ilości syropu. Wymagają dobrej izolacji termicznej;
podkarmiaczki zewnętrzne – słoiki lub poidła z syropem ustawiane przed wylotem ula.
Porada eksperta OBI:
“Aby ograniczyć ryzyko pleśnienia pokarmu zimą, dodaj do syropu niewielką ilość octu jabłkowego lub kwasu cytrynowego – obniżenie ph spowalnia rozwój drobnoustrojów i ułatwia pszczołom jego przeróbkę, co zwiększa szansę rodziny na bezpieczne przezimowanie.
Przygotowanie ula do zimy
Zimowla to okres 100–150 dni, w trakcie którego pszczoły nie opuszczają ula, tworząc kłąb pozostający przez cały czas w ruchu. Poszczególne owady wymieniają się między sobą – te w pobliżu zewnętrznych części przesuwają się do środka, by móc się ogrzać. Z kolei te, które osiągnęły odpowiednią temperaturę (ok. 20⁰C) przemieszczają się na zewnątrz, by pomóc pozostałym. Aby pszczoły bezpiecznie przetrwały ten trudny, zimowy czas, po ostatnim miodobraniu trzeba odpowiednio przygotować ul, oceniając siłę rodziny oraz stan zapasów.
Przegląd ula przed zimowlą obejmuje:
ocenę liczby ramek obsiadanych przez pszczoły – silna rodzina zimuje na 6–8 ramkach. Należy usunąć ciemne ramki, pozostawiając tylko jeden komplet dopasowany do siły rodziny;
sprawdzenie ilości czerwiu – pozwala przewidzieć liczbę młodych pszczół gotowych do zimowania;
kontrola stanu matki – obecność jaj i jakość czerwiu świadczą o jej kondycji; sprawdzenie zapasów pokarmu – pszczoły powinny mieć od 15 do 20 kg dobrze przerobionego i zasklepionego pokarmu;
likwidację warrozy – przed nastaniem zimy należy bezwzględnie pozbyć się pasożytów.
Ocieplenie ula
Ocieplenie ula ogranicza straty ciepła i zmniejsza zużycie pokarmu przez pszczoły. Do izolacji wykorzystuje się maty słomiane, lniane lub z juty – umieszczane na górze ramek i przy ścianach ula. Stosowane są także poduszki izolacyjne, np. z trocin albo styropianu. Aby zapobiec wychładzaniu dołu i górnych partii ula, należy docieplić dennice oraz daszki.
Wentylacja ula
Przy izolacji pasieki trzeba jednak zachować umiar – zbyt szczelne ocieplenie prowadzi do braku wentylacji i zawilgocenia wnętrza konstrukcji. Nadmierna wilgoć to jedno z największych wyzwań dla każdej zimowli. Sprzyja pleśnieniu plastrów i fermentacji miodu, rozwojowi chorób grzybiczych oraz wychłodzeniu kłębu zimowego. Aby temu zapobiec, zapewnij dobrą przewiewność – otwory wentylacyjne nie mogą być zatkane, a wylotek powinien być drożny. Unikaj ocieplania ula materiałami nieprzepuszczającymi powietrza (folią czy szczelnym styropianem). Zamiast tego używaj powałek z naturalnych materiałów, np. płótna, które wchłania nadmiar pary wodnej. Skuteczną praktyką jest też pochylenie ula lekko do przodu – ułatwia to odpływ skroplin i sprawia, że woda z opadów deszczu czy śniegu nie dostaje się na dennicę.
Czytaj także: Jesienne porządki w ogrodzie – o czym musisz pamiętać? | OBI
Zimowanie pszczół miodnych i dzikich zapylaczy
Zimą lepiej unikać częstych wizyt w pasiece. Niepokojenie owadów prowadzi do rozluźnienia kłębu i osypywania się pszczół.
Zimowanie pszczół w pasiece
W bezmroźne dni (powyżej 5°C) można nasłuchiwać dźwięków z ula stetoskopem oraz kontrolować wylotek. Trzeba przy tym pamiętać, że obecność martwych pszczół to zjawisko naturalne, ale ich nadmiar może świadczyć o problemach. Z końcem stycznia, jeśli temperatura przekroczy 12°C, mogą się zacząć pierwsze obloty. Należy je uważnie obserwować, by ocenić siłę i kondycję rodziny, przebieg zimowli, a także ewentualną konieczność podania pokarmu. Jeśli w lutym temperatury zaczną się podnosić, konieczne jest usunięcie śniegu zalegającego u wylotków (jeśli sam nie stopniał) i ustawienie poidła. W marcu dokonuje się wstępnego przeglądu rodzin (o ile temperatura przekracza 15°C). Oczyszcza się dennice ze spadłych pszczół i ocenia przebieg zimowli. Usuwa się także zbędne ramki, monitoruje stopień zaizolowania i w razie potrzeby uzupełnia pokarm. Słabą rodzinę można połączyć z silniejszą, przenosząc całe plastry bez szukania matek. Połączone rodziny dokarmia się ciastem.
Zimowanie dzikich zapylaczy
Dzikie zapylacze zimują w zupełnie innych warunkach niż pszczoły miodne. Królowe trzmieli zakopują się pojedynczo w ziemi, w miejscach zacisznych, często pod kępami traw lub kamieniami. Pszczoły samotnice zimują w szczelinach drewna, pustych łodygach roślin, korze, ściółce czy ziemi. Ich przetrwanie zależy od tego, czy te naturalne kryjówki zostaną zachowane. Aby wspomóc dzikie zapylacze, pozostaw w ogrodzie fragmenty dzikiej roślinności, nie koś całej łąki lub trawnika – suche łodygi i liście stanowią schronienie dla wielu gatunków. Nie sprzątaj kory, patyków albo opadłych liści, ponieważ pszczoły będą zimować w ich zakamarkach. Wsparciem będzie też ustawienie domków dla owadów w ogrodzie oraz uprawa roślin zimozielonych czy bylin z grubymi łodygami.
Tutaj dowiesz się, jak zwabić do ogrodu pożyteczne owady >>>
