Przyczyny suszy. Jak zmiany klimatyczne i działalność ludzka wpływają na kryzys wodny?
Susza to jedno z najpoważniejszych wyzwań współczesnego świata, którego skutki dotykają środowisko i codzienne życie ludzi. Choć jest zjawiskiem naturalnym, jej przyczyny są złożone i związane nie tylko z procesami klimatycznymi, ale także działalnością człowieka.
Dlaczego w Polsce pojawia się susza
Susza w Polsce jest konsekwencją zmian klimatu i nieodpowiedniego zarządzania zasobami. Mała ilość opadów, wysokie temperatury i niska wilgotność powietrza sprawiają, że roślinom i zwierzętom brakuje wody. Ponadto poziom wód podziemnych jest niski, a jego uzupełnienie stanowi duże wyzwanie. Ponad 70% zasobów wodnych w naszym kraju to wody powierzchniowe (płynące i stojące), które zaopatrują gospodarkę. Te podziemne, wykorzystywane do spożycia, stanowią niecałe 30%.
Jakie są przyczyny suszy? Naturalne czynniki klimatyczne
Główną przyczyną występowania susz są zmiany klimatyczne w Polsce i na świecie, które wpływają na rozkład opadów oraz dostępność wody w danym regionie.
Długotrwałe okresy bezdeszczowe
Zmiany w cyrkulacji atmosferycznej wpływają na rozkład i intensywność opadów. Przykładowo, długo utrzymujące się nad danym obszarem wyże baryczne blokują napływ wilgotnych mas powietrza i uniemożliwiają tworzenie się chmur deszczowych. Taki układ powoduje długotrwałe okresy bez opadów, co skutkuje obniżeniem wilgotności gleby, wysychaniem rzek i ogólnymi niedoborami. Dawniej normalnym zjawiskiem było występowanie kilku suchych dni w lecie, dzisiaj takie okresy trwają tygodniami, a nawet miesiącami. Jednocześnie zmienia się układ prądów powietrznych i systemów pogodowych. Opady są nieregularne – zamiast częstych, umiarkowanych deszczy, pojawiają się krótkotrwałe, gwałtowne burze. Nie są one w stanie skutecznie nawodnić twardej i skurczonej gleby.
Zmiany temperatury i ich konsekwencje
W wyniku globalnego ocieplenia przez ostatnie 60 lat średnia roczna temperatura w naszym kraju wzrosła z 7,5⁰C (lata 1961–1990) do 9,1⁰C (lata 2011–2020). Wpływa to na szybsze parowanie wody z gleby, rzek oraz zbiorników i prowadzi do intensywniejszego wyczerpywania się jej zasobów. Dodatkowo, rośliny w warunkach cieplejszego klimatu potrzebują więcej wody do przetrwania, co zwiększa zapotrzebowanie na wilgoć przy jednoczesnym jej niedoborze — tym samym potęgując skutki suszy.
Tutaj dowiesz się, jak zbierać deszczówkę i do czego ją wykorzystać >>>
Rada eksperta OBI:
“Zamiast wyłącznie ograniczać zużycie wody, zadbaj o jej lokalne zatrzymanie — stwórz przydomowy ogród deszczowy lub niekoszoną łąkę, która spowolni odpływ opadów, zwiększy retencję i pomoże zasilać wody gruntowe, przeciwdziałając skutkom suszy w Twojej okolicy.
Czynniki antropogeniczne wpływające na powstawanie suszy
Oprócz naturalnych uwarunkowań klimatycznych istotną rolę w powstawaniu susz odgrywają również czynniki antropogeniczne, czyli wynikające z działalności człowieka. Sposób, w jaki gospodarujemy zasobami wodnymi i przekształcamy środowisko, zaburza równowagę hydrologiczną, przyczyniając się do pogłębiania i wydłużania okresów suszy.
Wycinka lasów i jej wpływ na retencję wody
Wycinka lasów ma negatywny wpływ na zdolność środowiska do zatrzymywania wody, czyli tzw. retencję wodną. Drzewa i ściółka leśna działają jak naturalna gąbka – pochłaniają opady, spowalniają ich spływ i utrzymują wilgoć w podłożu. Gdy lasy są likwidowane, woda szybciej spływa z powierzchni ziemi. W efekcie dochodzi do obniżenia poziomu wód gruntowych, przesuszenia gleby oraz spotęgowania ryzyka występowania suszy.
Regulacja rzek i osuszanie terenów podmokłych
Przekształcanie koryt rzek w proste kanały przyspiesza odpływ wody, ograniczając jej wchłanianie przez otaczające tereny. Likwidacja mokradeł i torfowisk, które pełnią funkcję naturalnych zbiorników retencyjnych, prowadzi do utraty wilgoci w środowisku, sprzyja przesuszaniu się gleby i zwiększa szanse na wystąpienie suszy. W Polsce rowy melioracyjne mają łącznie większą długość niż wszystkie rzeki razem wzięte. Większość z nich ma stale otwarte zastawki i nieustannie odprowadza wodę z rzek.
Bariery na rzekach
Stawianie zapór powoduje zamknięcie wody w zbiorniku. W takich warunkach szybciej się ona nagrzewa i paruje. Pozostawiona w ruchu dłużej natomiast utrzymuje się w korycie i zasila wody gruntowe. Przegrody uniemożliwiające swobodny przepływ wody zaburzają naturalny układ rzeki, obniżają jej dno i sprzyjają powstawaniu suszy poniżej zapory. Przyczyniają się też do wymierania wielu gatunków ryb i organizmów wodnych. Przez ostatnie 50 lat populacje ryb wędrownych w Europie zmniejszyły się o przeszło 90%.
Nadmierna eksploatacja wód gruntowych
Gdy pobór wody przekracza tempo jej naturalnego odnawiania się, dochodzi do obniżenia poziomu wód podziemnych. Taki stan ogranicza dostępność wilgoci dla roślin i całych ekosystemów. W efekcie środowisko staje się bardziej podatne na przesuszenie, a skutki nawet krótkotrwałych okresów bezopadowych są znacznie dotkliwsze.
Urbanizacja i rozwój miast
Urbanizacja terenów miejskich powoduje coraz większe uszczelnianie powierzchni – zamiast trawników, łąk czy nieutwardzonych dróg mamy beton, asfalt i dachy budynków. Takie miejsca nie przepuszczają wody do gleby, przez co deszcz szybko spływa do kanalizacji i rzek, zamiast zostać w środowisku. To zjawisko znacząco ogranicza retencję wodną. W efekcie, po intensywnych opadach dochodzi do lokalnych podtopień, a już po kilku dniach okolica może zmagać się z przesuszeniem. Problem pogłębia też brak systemów małej retencji, takich jak stawy, tereny podmokłe czy ogrody deszczowe.
Czytaj także: Jak zamontować i za ile kupić zbiornik na deszczówkę z rynny? | OBI
Wysoki ślad wodny w życiu codziennym, przemyśle i rolnictwie
Wysoki ślad wodny (duże zużycie wody) intensyfikuje zjawisko suszy. Najwięcej wody, bo aż 70%, pochłania przemysł, zwłaszcza węglowy. Ogromne ilości potrzebne są też w przemyśle spożywczym czy tekstylnym. Kupowanie niepotrzebnych rzeczy, w tym nadmiarowych zapasów żywności, również przyczynia się do powstawania deficytów wody.
