Czarny bez (Sambucus nigra L.) – uprawa. Jakie stanowisko dla czarnego bzu?
Czarny bez, znany też jako bez dziki, gołębia pokrzywa lub bez pospolity, to krzew powszechnie porastający nieużytki i przydroża. Dorasta nawet do 10–12 m wysokości, a jego szczególną cechą są promieniste, zebrane w duże i płaskie baldachogrona kwiaty, które z czasem zamieniają się w mięsiste, fioletowoczarne kuliste owoce o bogatych właściwościach zdrowotnych.
Poradnik w pigułce
Czarny bez to pochodzący z Europy krzew lub niskie drzewo. Tworzy prosto wzniesioną koronę i łukowato odginające się gęste gałęzie boczne. Ma dekoracyjne liście i miododajne kwiaty, które na przełomie sierpnia i września przekształcają się w cenione pod względem zdrowotnym owoce. Jest rośliną niewymagającą i łatwą w uprawie. Najważniejsze zabiegi pielęgnacyjne czarnego bzu to: podlewanie w okresach suszy, cięcie formujące po zakończeniu owocowania i nawożenie.
Sambucus nigra L. – najważniejsze informacje:
Przeznaczenie: drzewa i krzewy liściaste
Warunki oświetleniowe: słoneczne, półcieniste
Wilgotność podłoża: umiarkowanie wilgotne
Czarny bez – charakterystyka
Bez czarny to krzew lub niskie drzewo z rodziny piżmaczkowatych. Jego naturalnym środowiskiem są tereny Europejskie, w tym Polska. Porasta głównie nieużytki, przydroża i skraje lasów. Dorasta do 10–12 m i tworzy kulistą, szeroką koronę. Ma proste, wzniesione pędy główne i łukowato odginające się gęste gałęzie boczne. U młodych okazów kora jest zielona, ale z czasem ciemnieje, zmienia kolor na szary lub jasnobrunatny i pęka. Liście składają się z 2–3 par listków bocznych i jednego, dużego liścia wierzchołkowego. Mają jajowato-eliptyczny kształt, zaostrzony wierzchołek i piłkowane brzegi. Są zielone, a jesienią przebarwiają się na żółto.
Kwiaty bzu czarnego pojawiają się w maju i czerwcu. Są drobne, promieniste, zebrane w duże parasolowate baldachy i mają kolor kremowobiały. Średnica kwiatostanów osiąga nawet do 20 cm. Kwiaty są intensywnie pachnące i atrakcyjne dla pszczół, trzmieli, motyli i innych zapylaczy. Sambucus nigra L. owocuje w sierpniu i wrześniu. Rodzi zwieszające się, ozdobne, mięsiste owocostany o kulistym kształcie. Owoce czarnego bzu mają błyszczącą skórkę, fioletowoczarny kolor i stanowią przysmak dla ptaków.
Tutaj dowiesz się, dlaczego warto mieć ptaki w ogrodzie>>>
Czarny bez – odmiany
Sambucus nigra L. to gatunek zmienny. Ma liczne podgatunki, jednak nie zostały one dotąd ustalone i sklasyfikowane. Wyhodowano z niego wiele kultywarów różniących się kolorem i kształtem liści.
Ozdobne odmiany bzu czarnego:
Aureomarginata – o blaszce liściowej udekorowanej żółtymi krawędziami. Odmiana mrozoodporna i nisko rosnąca – polecana do ogrodów o ograniczonej przestrzeni;
Aurea – całkowicie mrozoodporny czarny bez o złocistych liściach;
Laciniata – krzew o matowo zielonych, mocno powcinanych listkach przypominających z wyglądu liście klonu palmowego;
Eva – forma bardzo dekoracyjna. Ma ciemnopurpurowe, głęboko powcinane liście i różowe kwiaty;
Guincho Purple – czarny bez ozdobny tworzący pierzaste liście – wiosną i latem są ciemnopurpurowe, a jesienią przebarwiają się na czerwono;
Madonna – wolnorosnący krzew o zwartym pokroju. Charakteryzują go pierzaste, jasnozielone liście z nieregularną, szeroką białokremową otoczką.
Czarny bez – właściwości zdrowotne
Bez czarny jest popularną rośliną stosowaną w medycynie naturalnej. Surowcem zielarskim są wszystkie części rośliny: kwiaty, dojrzałe owoce, kora, korzenie i liście.
Kwiaty Sambucus nigra L. zawierają:
olejki eteryczne,
flawonoidy
kwasy organiczne,
garbniki,
sole mineralne.
Owoce bzu czarnego dostarczają:
antocyjanów,
pektyn,
kwasów organicznych,
witamin,
karotenoidów,
garbników,
soli mineralnych.
Ze względu na te właściwości czarny bez używany jest jako roślina lecznicza i składnik kosmetyków. Przygotowuje się z niego napary do stosowania zewnętrznego i wewnętrznego oraz syropy. Wyciągi wykorzystywane są także do produkcji maseczek oraz kremów do twarzy i ciała.
Czytaj także: Najpopularniejsze i najważniejsze owoce jagodowe
Czy bez jest trujący?
Wszystkie części rośliny zawierają w różnej ilości trujące glikozydy cyjanogenne – sambunigrynę i sambucynę. Zjedzenie niedojrzałych owoców bzu czarnego może skutkować zatruciem. Objawami są: osłabienie, bóle i zawroty głowy, nudności, wymioty i zaburzenia oddychania. Sposobem na zlikwidowanie toksyn jest poddanie owoców obróbce termicznej – gotowaniu lub smażeniu bez przykrycia.
Warto wiedzieć! Intensywnie pachnące kwiaty czarnego bzu mogą wywoływać alergie alergiczne – nosa, zapalenie spojówek i duszności.
Czarny bez w kuchni
Czarny bez to roślina jadalna. Niedojrzałe i surowe owoce nie nadają się do spożycia, ale w pełni wybarwione, dojrzałe kulki są surowcem chętnie wykorzystywanym w kuchni. Przygotujesz z nich sok, nalewkę, wino, a także konfitury i dżemy. Owoce nadają się także do suszenia. Jadalną częścią są również kwiaty. Usmażone w cieście będą chrupiącym dodatkiem do letniego obiadu.
Czarny bez w ogrodzie
Drzewo czarnego bzu w ogrodzie dekoruje otoczenie ozdobnymi kwiatostanami i liśćmi. Odmiany ozdobne wykorzystasz np. do stworzenia efektownego żywopłotu lub jako bazę dla naturalistycznych kompozycji roślinnych. Dobrze wyglądają jako rośliny soliterowe bądź tło dla niższych nasadzeń. Zaletą bzu w ogrodzie są nie tylko walory dekoracyjne, ale także funkcjonalne – zapach odstrasza szczury, myszy i owady.
Czytaj też: Letni wieczór na tarasie bez komarów – te rośliny pomogą!
Gdzie sadzić czarny bez?
Czarny bez lubi stanowiska ciepłe, przewiewne i słoneczne. W takich warunkach najlepiej kwitnie i owocuje. Krzew sadzi się także w półcieniu. Ograniczony dostęp do słońca zmniejszy jednak plonowanie, a w przypadku odmian ozdobnych o purpurowych liściach sprawi, że roślina nabierze lekko zielony odcień.
Czarny bez – wskazówki dotyczące uprawy
Uprawa czarnego bzu nie jest wymagająca. Roślina dobrze rośnie na zwykłej, półprzepuszczalnej ziemi ogrodowej. Najlepiej, aby podłoże było próchnicze, średnio wilgotne o odczynie 5,5–6,5. Dobrym zabiegiem pielęgnacyjnym jest stosowanie kompostu lub nawozów do krzewów owocowych. Dostarczają one składników odżywczych, które wspierają wzrost i kwitnienie.
Sadzonki bzu czarnego rozmnaża się z nasion wysiewanych jesienią lub przez sadzonki pędowe pobierane latem lub zimą. Ozdobne odmiany rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie (przez sadzonki zielne lub zdrewniałe) – tylko wtedy mamy pewność, że potomstwo powtórzy cechy odmianowe. Choć Sambucus nigra L. jest rośliną odporną na mrozy, młode sadzonki warto zabezpieczać, używając osłon z agrowłókniny lub słomianych mat.
Pędy bzu dobre reagują na przycinanie. Zabieg ten stymuluje krzew do wzrostu i kwitnienia i umożliwia zachowanie estetycznego kształtu korony. Likwidowanie starych i uszkodzonych odrostów zapobiega chorobom i atakom szkodników. Cięcie prześwietlające prowadzi się po zbiorach owoców, a wczesną wiosną usuwa się martwe i uszkodzone gałęzie.
Czego nie lubi czarny bez?
Choć czarny bez jest rośliną odporną i niewymagającą, istnieją pewne czynniki niesprzyjające uprawie. Jednym z nich jest zbyt wilgotna gleba. Nadmiar wody w podłożu prowadzi do rozwoju chorób grzybowych, takich jak mączniak prawdziwy, i uszkadza system korzeniowy. Krzew nie lubi też zbyt częstego i mocnego przycinania. Osłabia ono roślinę i zwiększa jej podatność na infekcje.
